PDA

Orijinalini görmek için tıklayınız : Sah Ismail Xetayinin heyati ve heyat yaradiciligi


MeÇuLaSiQ
10-22-2009, 07:42
Content visible to registered users only.

Sah Ismayil X?tayinin h?yati v? s?n?t d?nyasi,g?rk?mli d?vl?t xadimi,ana dilind? yaranan se`rin inkisafina xususi qaygi il? yanasan ?z? bu dild? ?lm?z s?n?t incil?ri yaradan Sah Ismayil X?tayi Az?rbaycan xalqinin ictimai-siyasi v? m?d?ni y?ks?lisind? m?st?sna xidm?tl?ri olan nadir s?xsiyy?tl?rd?ndir.Xalqimizin inkisafinin ?n m?h?m m?rh?l?l?rind?n biri onun adi il? baglidir.X?tayi 1847-ci il iyulun 23-d? ?rd?bil s?h?rind? k?k?,izi tarixin ?ox-?ox uzaq ?aglarina gedib ?ixan n?fuzlu s?hr?tli bir az?rbaycanli ail?sind? anadan olmusdur.Sah Ismayilin iyirmi besinci babasi ?bulqasim H?mz?nin,on besinci babasi Qizilb?rk Firuzun q?birl?ri ?rd?bil yaxinligindaki Seyxk?hr?lan k?ndind? indi d? durur.13-14-c? ?srl?rin s?rh?dind? yasayan Seyx S?fi?ddin Ishaq ?rd?bilinin d?vr?nd?n f?aliyy?t? baslayan ?rd?bil Darul-Irsad adli t?riq?t n?inki Az?rbaycan miqyasinda,b?lkk? d? b?t?n yaxin S?rq al?mind? ged?m elmi,f?ls?fi d?y?sl?rin ?n g?cl? m?rk?zl?rind?n biri kimi taninmisdir.Bu t?riq?t zamanin t?l?bl?rind?n ir?li g?l?n bir fikir v? ideologiya ocagi idi.Bu ocaga inamla g?l?n f?dakar sufil?r,muridl?r vaxtil? Sah Ismayilin babasi Sultan C?neyd? v? atasi Sultan Heyd?r? dayaq olmus onlara yeni bir d?vl?tin b?n?vr?sini qoymaqda yaxindan k?m?k etmisdil?r.Sah Ismayilin ?ox g?nc yaslarinda hakimiyy?t ugrunda d?y?sl?r? atilmasi,ist?diyin? nail olub q?dr?tli v? vahid Az?rbaycan d?vl?ti yaratmasi onun ulu babalarinin ?ox ?srlik m?bariz? v? ?n`?n?l?ri il? bagli idi,onilarin uzun m?dd?t davam ed?n ardicil m?bariz?l?rinin ugurlu n?tic?si v? yekunu idi.Bu d?vrd? Az?rbaycan d?vl?tinin s?rh?dl?ri Qaraqoyunlular v? Agqoyunlular d?vr?nd?ki s?rh?dl?ri asib ke?s? d?,?ox mill?tli bir d?vl?t? ?evrils? d?,qaynaqlarda yazildigi v? arasdirmalarda e`tiraf olundugu kimi “Qizilbas-Midiya d?vl?ti” kimi taninirdi.Bu qeyd v? e`tiraflar Sah Ismayilla baslanan S?f?vil?r d?vl?tinin Az?rbaycan torpaginda Midiyadan sonra yaranan ?n g?cl? d?vl?t oldugunu bir daha t?sdiq edir.Bu d?vl?tin S?f?vil?r adlanmasi is? X?tayinin ulu babalarindan olan v? ?ox vaxt sad? s?kild? Seyx S?fi adlandirilan Seyx S?fi?ddin ?rd?bilinin(1252-1335)adindan g?t?r?lm?sd?r.H?l? 14-c? ?srd? yasayib-yaratmis Az?rbaycan sairi Arif ?rd?bili Seyx S?fid?n q?rurla danisir,onu “din v? mill?t hamisi” adlandirir,onun q?birinin ?rd?bils?h?rind? olmasini bu s?h?r ???n ?l?atmaz bir m?ziyy?t kimi qeyd edir.X?tayi ana t?r?fd?n d? d?vr?n hakimi v? k?kl? bir ail?sin? m?nsub idi.Onun anasi Al?msah b?yim Agqoyunlu h?kmdari Uzun Hs?nin qizi,Sultan Yaqubun bacisi idi.Agqoyunlularin S?f?vil?rl? qohumluq ?laq?l?ri yaratmalari bu s?lal?nin get-ged? artan n?fuzu il? ?laq?dardir.Agqoyunlular S?f?vil?rl? qohum olmaqla onlardan g?l? bil?c?k t?hl?k?nin qarsisini almaq,yeri g?l?nd? onlardan istifad? etm?k m?qs?dini izl?yirdil?r.Bu axrinci c?h?t Seyx Heyd?rin apardigi ugurlu d?y?sl?rl? bir daha t?sdiq olunurdu.Lakin Agqoyunlularin S?f?vil?rl? m?nasib?ti sabit qalmir.S?f?vil?rin get-ged? artan g?c v? q?dr?ti Agqoyunlulari qorxuya salir,Seyx Heyd?r x?yan?tl? ?ld?r?l?r.Onun arvadi Al?msah b?yim is? iki oglu Ibrahim v? Ismayilla birlikd? Ist?xrd? h?bsd? saxlanilir.Sultan Yaqubun ?l?m?nd?n sonra hakimiyy?t ugrunda ged?n vurusmalarda R?st?m Mirz? S?f?vil?rd?n istifad? etm?k m?qs?dil? Seyx Heyd?rin ?vladlarini h?bsd?n azad edir.Agqoyunlular s?hv etdikl?rini anladiqlar vaxt artiq gec idi.Onlar Ismayil v? ibrahimi bir d? ?l? ke?ir? bilmirl?r.Sah Ismayil Gilan hakimi H?s?n xanin himay?si altinda L?l? H?seyin b?y t?r?find?n t?rbiy? olunur,qorxmaz bir s?rk?rd? v? h?ssas d?s?nc?li bir ziyali kimi yetisdirilir.1499-c? ild? Sah Ismayil v? onun t?r?fdarlari bel? q?rara g?lirl?r ki,hakimiyy?ti ?l?almaq ugrunda q?ti d?y?sl?rin vaxti ?atmisdir.Agqoyunlu sahzad?l?ri arasinda hakimiyy?t ugrunda ged?n didism?l?rin k?skinl?sm?si bunun ???n ?lverisli s?rait yaratmisdir.Sah Ismayil v? onun t?r?fdarlari bu yaranmis ?lverisli v?ziyy?ti n?z?r? alaraq 70 n?f?rd?n ibar?t bir d?st? il? ?rd?bil? dogru h?r?k?t edirl?r.Yolboyu onlarin ?trafina usta?li,t?k?li,varsaq,z?lq?dr,qacar,?fsar tayfalarindan ?oxlu adamlar toplasirlar.D?st? ?rd?bil? daxil olub Seyx S?fi m?qb?r?sini ziyar?t edir,g?l?c?k d?y?sl?r? hazirliq haqqinda danisirlar bir ?ox ?lk? v? s?h?rl?r? s?p?l?nmis S?f?viyy? t?riq?tinin ardicillarini bas ver?c?k hadis?l?rl? ?laq?dar x?b?rdar etm?k ???n el?il?r g?nd?rilir.?sas d?st? G?nc?,Qarabag v? G?yc?d?niz
Istiqam?tl?rind?n yola d?s?r,?uxurs?d”d?n ke??r?k Sariqaya yaylagina g?lib ?ixir.”C?nn?t bagini xatirladan v? quslar oylagi olan” Sariqaya yaylagi ?z g?z?lliyi il? onlari valeh edir.Qizilbas d?st?l?rinin ?rzincanda toplanmasi q?rara alinmisdi. Sah Ismayilin d?st?l?ri h?r yandan axisib ?rzincana g?lirdil?r. Tarixi qay-naqlarda Qizilbas d?st?l?rinin ?rzincanda toplanmasi,Sah Ismayilin t?r?fdarlarinin b?y?k bir m?h?bb?tl? onun yanina axisib g?lm?si bir sira t?f?rr?atlarla qeyd? alinmisdir.Bu qeydl?rd?n anlasir ki,Sah Ismayilin t?r?fdarlarinin ?rzincanda toplanmasi isi bir il? q?d?r ??kir.Ancaq bundan sonra Sirvan ?z?rin? y?r?s baslanir.Bu y?r?s zamani K?r-Arazqovsaginin”Qoyun?lm?”adlanan yerind? ke?id olmali imis,payiz dasqini ordunun yolunu k?sir.G?zl?m?k,qayiqlari hazirlamaq ???n vaxt itirm?k,Sirvan ?z?rin? h?jumun g?zl?nil-m?zliyini ?ld?n verm?k dem?k idi.Bu vaxt suyu nec? kecm?k,n? etm?k ?trafinda m?bahis?l?r xeyli uzanir.Vaxt itirm?yin yaxsi olmadigini d?rind?n anlayan Sah Ismayil ?lverisli bir yer se?ib suyu ke?im?y? baslayir Qizilbas s?rk?rd?l?ri v? ?sg?rl?ri ?vv?lc? bu is? heyr?t edirl?r,sonra onlar da atlarini suya salib he? bir t?l?fat verm?d?n ?ayi ke?irl?r.Bu h?r?k?t cavan s?rk?rd?nin k?ram?t v? m?c?z?si kimi qarsilanir v? ordu-da Sah Ismayilin n?fuzunu daha da artirir.1500-c? ild? San Ismayilin yeddi minlik ordusu il? Sirvan Sahi F?rrux Yasarin iyirmi min atli v? alti minlik piyada ordusu ?z-?z? g?lir.Samaxi yaxinliginda C?bani adlanan yerd? bas ver?n bu d?y?sd? f?rrux Yasar m?glub olur v? Bigurd qalasin p?nah aparmaq ist?yir.o yolda L?l? H?seyinib?yin cilovdari Sahg?ldi aga t?r?find?n t?sad?f?n tutulub ?ld?r?l?r Onun F?rrux Yasar oldugunu ancaq bir q?d?r sonra ?sirl?r s?yl?yirl?r el? h?min ild? Baki qalasi alinir v?Sirvansahlarin x?zin?si ?l? ke?ir Baki qalasinin alinmasinda daSah Ismayil b?y?k m?diriklikv? r?sad?t n?mayis etdirir .Sah Ismayil bundan sonra ordusu il? birlikd? Samaxiya qayidir Bigurd G?l?stan v? Surxab qalalarini ?l? ke?irm?y? hazirlasir Lakin bu vaxt ?lv?nd Mirz?nin Culfaya qosun ?ixartmasi onun planini d?yisdirir Sah Ismayilla ?lv?nd Mirz? arasinda ?vv?lc? bir nec? m?ktub m?badil?si olur Agqoyunlularin ayri-ayri istiqam?tl?rd? h?r?k?t ed?n d?st?l?ri il? vurusmalarda Qizilbas d?st?l?ri m?h?m q?l?b?l?r qazanirlar ?lv?nd Mirz? Il? Sah Ismayil arasindaki ?sas toqusma Nax?ivan yaxinliginda S?rur d?z?nd? baslayir Agqoyunlularin ordusunda top v? t?f?ngl?rin olmasina baxmayaraq onlar m?glub olurlar ?lv?nd Mirz? zorla ?anini qurtarib ?rzincana sari qa?ir T?brizd? Sah Ismayil T?briz? dogru h?r?k?t edir T?brizd? Sah Ismayil sah elan edilir v? onun adina x?tb? oxunur bir q?d?r sonra Agqoyunlular d?vl?tinin ikinci qolu ?z?rind? d?
q?l?b? ?alan Sah Ismayil yeni S?f?vil?r d?vl?tinin s?rh?dl?rini xeyli genisl?ndirir 1503-c? ild? Mazandaran 1504-c? ild? Bagdadla birlikd? b?t?n Iraq f?th olunur Sah Ismayil in ordusu nun yaxinlasmasi x?b?rini esid?n Bagdad hakimi Barik b?y Purnak ?hali t?r?find?n m?dafi? olunmadigini g?r?b gec? ik?n qa?ib aradan ?ixir Qizilbas ordusu h?l? Bagdada ?atmamis s?h?rin came m?scidind? Sah Ismayilin adina x?tb? oxunur Cahanarayi-Sah Ismayil S?f?vi adli tarix ?s?rind? Sah IsmayilinBagdada daxil olmasi bel? t?svir edilmisdir. Sah Ismayil ay-ulduz bayragi altinda Bagdada yaxinlasdi Iraq ?halisi s?r?tli addimlarla onu qarsilamaga ?ixdi Sad? camaat Bagdad v? basqa s?h?rl?rd?n g?lib sadliq i?ind? qeyri-adi q?l?b?l?r v? t? yinatla bagli h?kmdari qarsilayirdi Onlar sevinc v? b?xtiyarliq i?ind? idil?r Iraqlilarin ad?tinc? ?oxlu qurbanliq bugalar g?tirilmisdir. Alqis v? dua ed?r?k bugalari k?sir,baslarini Sah Ismayilin atlilarinin ayaqlari altina atirdilar.Sah Ismayil «Caharbag»a d?sd? v?Bagdad ?halisin? d?rin mehribanliq,m?rh?m?t v? s?xav?t g?st?rdi. Sah Ismayil Bagdadda qaldigi m?dd?td? ziyar?tgahlara b?y?k qaygi g?st?rir,?halinin xahisi il? quldurluqla m?sgul olan b? - d?vil?rin h?rami d?st?l?rini darmadagin edir.O, bu vaxt bir nec? d?f? M?dain x?rab?l?rin? tamasa etm?y? gedir.

MeÇuLaSiQ
10-22-2009, 07:43
Bu ?aglarda b?y?k F?zulinin 14-15 yasi olardi.?trafinda bas ver?n hadis?l?r onun da q?lbind? d?rin iz buraxmis, Bir q?d?r sonra yazdigi ?s?rl?rd? ?z ?ksini tapmisdi.Seybani xan v? Sultan S?liml? m?harib?l?ri d? Sah Ismayilin h?yat v? f?aliyy?tind? m?h?m yer tutur.M?lum oldugu kimi,Teymur v? onun ?vladlarinin d?vr?nd? Az?rbaycanin bir ?ox elm v? m?diniyy?t xadiml?ri S?m?rq?nd, Herat v? Buxara s?h?rl?rin? aparilmisdi.Sah Ismayilin Seybani xan ?z?rind?ki q?l?b?si bu axinin istiqam?tini d?yisdirdi.V?t?nind?n ayri salinmis bir ?ox s?n?tkar v? yaxud onlarin varisl?ri yenid?n dogma yurda qayitmaga basladilar. 16-ci ?srin ilk ill?rind? orta Asiyada v?ziyy?t o y?d?r d? yaxsi deyildi.Sultan H?seyn Bayqara bir yandan ?z ?vladlari, basqa bir yandan Seybani xan t?r?find?n sixisdirilirdi. Bel? bir v?ziyy?td? Sultan H?seyn Bayqara ?z d?sm?nl?ri il? saqq-hesab ??km?k ???n Sah Ismayilla yaxin dostluq ?laq?l?ri yaradir, onun sarayina el?il?r,ozanlar g?nd?rir.Sah Ismayil onun bu dostluq t?s?bb?l?rin? dostluqla cavab verir. Sultan H?seyn Bayqaranin 1505 – ild? ?lm?si v? Seybani xanin onun varisi ?z?rind? hiyl? v? nam?rdlikl? q?l?b? qazanmasi v?ziyy?ti xeyli d?yisdirmisdi.Seyb?k xan,Seybani xan adlari il? taninan M?h?mm?d Sahb?xt xan (1500 –1510)Xorasan v? Herati ?l? ke?irdikd?n sonra imperatorluq x?lyalarina qapildi,Sah Ismayila t?hqir v? t?hdidl?rl? dolu eyhamli m?ktublar g?nd?rm?y? basladi. O, Sah Ismayila ?z?n? ?mirl?rd?n biri kimi m?raci?t ed?r?k M?kk?y? ged?c?yini bildirir,ke??c?yi yollari s?hmana salmaq,adina sikk? vurdurmaq,m?scidl?rd? x?tb? oxutdurmaq,layiqli t?hv?l?r hazirlamaq,pisvazina ?ixmaq bar?d? iddiali g?st?risl?r verdi.M?drik v? agilli bir d?vl?t bas?isi olan Sah Ismayil onun sifarisl?rin? h?rm?tl? cavab verir, m?nasib?tl?ri k?skinl?sdirm?k ist?mirdi.Iki d?f? Seybani xanin sarayina el?il?r g?nd?rib m?nasib?tl?ri qaydaya salmaga salisir. Sah Ismayilin s?lh,dostluq m?nasib?tl?ri yaratmaq t?s?bb?sl?ri Seybani xan t?r?find?n qorxaqliq v? z?iflik ?lam?ti kimi qiym?td?ndirilir.Seybani xan Sah Ismayila ?sa v? k?sk?l g?nd?r?r?k ona meydan oxumaga baslayir.Atababadan sah n?slin? m?nsub olmayan Agqoyunlularla qohumluguna arxalanaraq sahliq esqin? d?s?n Sah Ismayilin h?r?k?tini, niyy?tini qeyri-m?mk?n bir is sayir.Seybani xanla m?nasib?tl?rin dinc yolla nizama salinmasi isinin oldugun g?nc S?f?vi h?kmdari ???n b?t?n aydinligi il? m?lum olur.Onda O, 1510-cu ild? Seybani xana eyhamlarla dolu bir m?ktub yazib,M?sh?d? n?zir verm?y? g?lm?y? hazirlasdigini bildirir v? s?r?tl? Xorasan ?z?rin? y?r?s edir. Qizil- bas ordusunun q?fild?n Xorasana yetisdiyi x?b?rini alan Seybani xan ?asbas qalir,qorxusundan Heratdan M?rv? qa?ir. Sah Ismayil h?rbi hiyl? il? onu qaladan bayira ?ixarir v? agir m?glubiyy?t? ugradir.Seybani xan ?ld?r?l?r. Xorasan v? Heratdan baslamis B?d?xsan.Kabul v? Q?nd?hara q?d?r b?y?k bir ?razi Sah Ismayilin ?lin? ke?ir. Herat S?f?vil?r d?vl?tinin ikinci m?h?m m?rk?zin? ?evrilir.

Sah Ismayilin b?y?k oglu T?hmasib Mirz? Herat m?rk?z olmaqla orta Asiyaya vali t?yin edilir. Sah Ismayil 1510-cu ilin qisini yaza q?d?r Heratda ke?irir.Bu vaxt O, elm v? m?d?niyy?t xadiml?ri il? maraqlanir onlari ?trafina toplayib,m?clisl?r d?z?ltdirir,onlarin bir qismin? Xorasan,B?lx,M?rv.Herat s?h?rl?rind? y?ks?k v?zif?l?r verir,bir qismini is? T?briz? g?nd?rir.Sah Ismayil Heratda «Bagcacahanara»sarayinda ke?irdiyi g?nl?r,qurdugu tarixi m?clisl?r haqqinda tarixi qaynaylarda ?trafli m?-lumat verildiyi kimi,bunlar m?xt?lif s?n?t ?s?rl?rind? d? ?z parlaq ?ksni tapmisdir. S?f?vil?r d?vl?tinin s?r?tli in kisaf,qisa bir m?dd?td? s?rqin ?n q?dr?tli d?vl?tl?rind?n birin? ?evrilm?si qizilbasliq idealogiyasinin basqa d?vl?tl?rin ?halisi arasinda da genis yayilmasi h?min d?vl?tl?rin Sah Ismayila v? onun ?lk?sin? qarsi qorxu,ehtiyat,qibt?,h?tta d?sm?n m?nasib?ti b?sl?m?sin? s?b?b olurdu. M??yy?n m?nada,Sah Ismayil ???n Vaterlo d?y?s? olan Calidiran m?harib?si bu hissl?rin v? m?nasib?tin n?tic?si idi.Bu d?y?s ist?r Osmanli qaynaqlarinda, ist?rs? d? S?f?vil?r? aid ?s?rl?r?b?t?n t?f?rr?ati il? t?svir olunmusdur.Bu qaynaqlardan aydin olur ki,Sah Ismayil h?min m?harib?nin bast verm?sin? t?r?fdar deyilmis. Sah Ismayil hakimiyy?t ugrunda m?harib?l?r apardigi caglarda , Caldiran d?y?s?n? q?d?r sah old?gu d?vrl?rd?T?rkiy? Sultanligi il? ehtiyatla davranmisdir.Sultan B?yazid ?vv?ll?r Sah Ismayila d?sm?n m?nasib?t b?sl?mis.»Qizilbas yagi tayfalarinin yandirdigi fitn? alovunu y?ks?lm?d?n s?nd?rm?y?»cagirmissa da ,sonralar Sah Ismayilla onun arasindameriban dostluq m?nasib?tl?ri yaranmisdir.Sultan B?yazid q?dr?tli S?f?vi d?vl?ti il? hesablasmaga baslamisdi. M?nasib?tl?rin yaxsilasmasinda Sah Ismayilin xidm?ti daha b?y?k idi. M?drik v? uzaq g?r?n S?f?vi h?k?mdari ?mumi v?ziyy?tin?z?r? alir v? T?rkiy?d?ki ?oxsayli t?r?fdarlarina x?t?r toxunmasini ist?mirdi.Bu ?aglarda Trabzon hakimi olan yavuz l?q?bini almis S?lim B?yazidin Sah Ismayila m?nasib?ti il? razi deyildi. O,T?rkiy?d? g?nd?n-g?n? g?cl?n?n,?trafina ?oxlu ?trafdarlar,toplayan qizilbasliq h?rakatina imperiya ???n t?hl?k?li bir q?vv? kimi baxirdi.O,h?ssasliqla duyurdu ki,bu q?vv? gec-tez Osmanli d?vl?tini ?l? ke?ir?c?kdir. M?hz buna g?r? d? q?ti t?dbirl?r? ?l atmaq t?r?fdari idi.H?min d?vrd? Osmanli imperiyasinin daxilind? qizilbasliga zidd olan q?vv?l?r Sultan S?lim? k?m?k ed?r?k, Sultan B?yazidin hakimiyy?tin? son qoydular. Bu hadis?l?ri qaynaqlar ?sasinda t?hlil ed?n M.Abbasli : «H?min ill?rin tarixi hadis?l?rind? aydin olur ki, h?qiq?t?n d?, ?g?r yavuz Sultan S?lim t?k hakimm?tl?q, qarsidaki mane?l?ri aradan qaldirmaqda c?sar?tli, fikrind?n d?nm?y?n, m?hk?m irad?li, eyni zamanda r?hmsiz, q?ddlar bir s?xsiyy?t olmasaydi, hakimiyy?t gec- tez SahIsmayil t?r?fdarlarinin ?lin? ke??c?kdir.» Sultan S?lim hakimiyy?t basina ke??n kimi ?lk?ni daxil?n m?hk?ml?ndirm?y? basladi, yeni??rl?rin etirazlarina baxmayaraq, qizilbaslarin siyahisini tutdurub, 40.000-mind?n isg?nc? il? ?ld?rtd?rd?, ibr?t olmaq ???n b?zil?rinin alnina qizmar d?mirl? damga vurdurdu. Bundan sonra is? din n?may?nd?lirini toplayib, qizilbaslar ?leyhin? fitva hazirlatdirdi. H?min hazirliq isl?rind? sonra Sultan S?lim 200.000-lik oldu silah v? toplarla silahlanmis ordusu h?r?k?t? basladi. Maku yaxinligindaki ?aldiran d?z?nd? iki qosun ?z-?z? g?lir, d?y?s 3 g?n davam edir. Sah Ismayil bu d?y?sl?rd? qeyri-adi r?sad?t g?st?rir, ?z?n? d?n?-d?n? qosunun q?lbgahina vurur, qilincla toplarin baglandigi z?ncirl?ri dograyir, h?tta bir topun l?l?sini vurub yaralayir. Sah Ismayilin, onu s?rk?rd?l?rinin v? ?sg?rl?rinin qeyri-adi bir c?sar?tl? vurusmasina baxmayaraq, d?y?sd? Sultan S?lim qalib g?lir. Bunun ?sas s?b?bl?rind?n biri onun ?z g?c?n? h?ddind?n artiq inanmasi, ?z?n? m?glubedilm?z saymasi, agilli m?sl?h?tl?ri esitm?m?si v? bir sira taktiki s?hvl?r? yol verm?si il? ?laq?dardir. Bundan ?lav? Sah Ismayil bu m?harib?y? lazim oldugu s?kild? hazirlasmamisdir,d?y?s t?z? baslanan zaman bu vurusa ?h?miyy?t verm?diyi bildirm?k ???n bildir?in ovuna getmisdir.S?f?vil?rin ?aldiran m?harib?sind? m?glubiyy?tinin aci v? agir n?tic?l?ri t?dricl? ?z? ?ixir. Diyarb?kir, bir az sonra ?rzincan Sah Ismayil hakimiyy?tind?n qoparilib Osmanli torpaqlarina qatilir. ?aldiranda Sah Ismayilin ?mr?nd? birinci v? axirinci d?f? m?glub olmasi ona ?ox g?cl? s?kild? t?sir etdi, ?s?bl?rin? faci?li, iztirabli motivl?r g?tirdi. Sair h?kmdarin h?yat sevinci bir d? ?z?n? qayitmadi ?z-g?z?n? ?b?di bir tutqunluq v? k?d?r ??kd?. Bu hadis? onun ???n adi bir m?glubiyy?t deyildi, ?n b?y?k arzu v? ist?kl?rinin pu?a ?ixmasi dem?k idi. O tutdugu isd?ki, yoldaki m??yy?n yanlisliqlari ancaq bu m?glubiyy?td?n sonra b?t?n aydinligi il? d?rk etm?y? basladi. ?aldiran m?harib?sinin t?f?rr?ati M?h?mm?d F?zuli «B?ng?-Bad?» poemasinda d?rin ?r?k agrisi il? q?l?m? almis, iki h?kmdarin q?rur v? m?nliyi ucbatindan t?r?n?n ?aldiran m?harib?si ona ilk b?y?k ?s?rini yaratmaq ???n ?sas t?kanverici hadis? olmusdur. F?zuli 1514-1524-ci ill?r arasindi yazdigi bu poemasini Sah Ismayila ithaf etmis, onu s?mimi, ?r?kd?n g?l?n misralarla alqislamisdir. S.M?mtaz, H. Arasli, M. Quluzad?, ?. M?mm?dov, O. ?f?ndiyev, M. Abbasli kimi m?t?x?ssisl?rin bu y?nd? apardiqlari arasdirmalar v? y?r?td?kl?ri m?lahiz?l?r x?susil? diqq?ti c?lb edir. Sah Ismayil X?tai az yasamasina, vaxtinin ?oxunu d?vl?t isl?rin? s?rf etm?sin? baxmayaraq, z?ngin v? ?oxc?h?tli bir irs yaratmisdir.

M?clis?fruzi-b?zmgah-x?lil,

C?mi-?yyam Sah Ismayil,

Ondan asud?dir g?niyyu g?da,

X?l?d?llahii mulk?h? ?b?da.

MeÇuLaSiQ
10-22-2009, 07:43
?aldiran m?glubiyy?tind?n sonra Sah Ismayil on il yasasada, hec bir ciddi h?rbi s?f?r el?mir .Onun ?l?m? il? bagli qaynaqlarda bel? bir qeyd vardi ki,Sah Ismayil ?l?m?nd?n bir q?d?r ?vv?l yorgunluq hiss etdiyind?n ova cixir.O,sagalmaq ?midi il? S?ki mahalina g?lib cixir.Sahdagda ov edir.Onu Sahdagda cox q?di Zamanlardan qalmis bir cox ov heyvanlarinin,v?hsi at idxilarinint oldugunu x?b?r vermisdil?r. Sah Ismayil ova cixmazdan ?vv?l yerli ona h?min yerd? ov etm?yin,Sahdagdaki huyvanlari ovlamagin sinaqli oldugu, yaxsi n?tic?l?r verm?diyini bildirirl?r.Sah Ismayil bu s?zl?r? ?h?miyy?t vermir v? ?z adamlari il? c?rg? ovu t?skil edir.Ov s?nliyi qurtarar qurtarmaz o,agir s?kild? x?st?l?nir v? d?rhal ?rd?bil? qayidir.Burada da onun hali yaxsilasmir.T?l?sik T?briz? yola d?s?rl?r. Yolda Sarab yaxinligindaki M?nqutay adli yerd? hali o q?d?r agirlasir ki,d?s?r-g? salmali olurlar Hakiml?rin s?yi,m?alic?si bir fayda vermir. H?k?mdar sair 1524-c? il iyunun 23-d? v?fat edir.C?s?dini ?rd?bil? g?tirib Seyx S?fi T?rb?sinin yaninda d?fn edirl?r.Sah Ismayil X?tai 38- yasinda, h?yatinin, ?n qaynar bir ?aginda d?nyalan k???r.Lakin qisa ?mr? m?dd?tind? g?rd?y? isl?r ona ?lm?zlik qazandirmis,onu Az?rbaycan xalqinin siyasi v? m?d?ni tarixinin ?n parlaq s?hif?l?rind?n birinin yaradicisi kimi tanitdirmisdir. Sah Ismayilin y?ks?k h?rbi istedadi haqinda K. Marks yazmisdir:» S?f?vil?r xan?danin banisi Sah Ismayil fateh idi.O,on d?rd ?yal?t f?th etmisdir.»Sah Ismayil apardigi m?harib?l?r onun vanid Az?rbaycan d?vl?ti yaratmaq arzu v? ist?yind?n ir?li g?lirdi.O, Az?rbaycan dili nin v? m?d?ni inkisafi ???n ?l??y? g?lm?z d?r?c?d? b?y?k isl?r g?rm?sd?r. X?tai bar?d? ilk m?lumati oglu Sam Mirz? «T?hveyi-Sami» ?s?rind? vermisdir.T?ss?f ki, bu farsp?r?st ziyali b?y?k atasinin z?ngin irsind?n ancaq farsca bir beyti n?mun? g?tirm?kl? kifay?tl?nmisdir. Halbuki X?tai yaradiciliginda ana dilin? ?s t?nl?k vermis, biz? ?atan ?s?rl?rini dem?k olar ki, b?sb?t?n ana dilind? yazmisdir. Bununla b?rab?r Sam Mirz?nin n?mun? g?tirdiyi beyt ?z? d? m??yy?n c?h?td?n diqq?ti c?lb edir. Burada Sah Ismayil X?taiyinin q?hr?man, ?yilm?z m?glubedilm?z s?xsiyy?ti ifad? olunmusdur.



Bis?t?n nal?v?zar?m cu s?hid ?z casod,

G?rd f?ryad ge F?rhade-deg?r neyda sod



(Bis?tun nal? v? iniltimi esitdi, yenid?n oyandi, f?ryad etdi ki, yeni bir F?rhad peyda olmusdur). X?tai irsinin ?mumi m?zmun istiqam?tin? uygun olan bu beytin t?sdiq etdiyi h?qiq?t budur ki,sair yeni bir f?rhaddir. Bis?tunlari yerind?n oynada bil?n yeni bir h?n?r sahibidir. Sam Mirz?d?n sonra X?taid?n b?hs ed?n t?zgir??il?r onun yazdiqlarini t?krar etmisdil?r.A.Bakixanov v? S.?.Sirvani d? onun haqqinda maraqli qeydl?r etmisdir.Aropa aliml?rind?n J.Hammer-purqsal, S. Rjo, E. Kibb, E. Braun,T.Babinker, V.M.Minoviski,Turxan G?nc?yi, rus s?rq s?naslarindan A.E.Krimski,T?rk aliml?rind?nM.F.k?rp?l?,S.N.Erg?n,?.G?lninarli v? basqalari X?tainin h?yat v? yaradiciliginin ?yr?nilm?si il? ?laq?dar xeyli isl?r ?rm?sl?r.Bu aliml?rin he? d? hamisi onun irsi il? eyni d?r?c?d? d?rind?n m?sgul olmamisdilar.V.Minovski,S.N.Erg?n v? Turxan G?nc?yinin bu sah?d? xidm?tl?ri daha ?oxdur.Az?rbaycanda X?tai irsinin ?yr?nilm?si Sovet hakimy?ti ill?rin baslamisdir.Az?rbaycan tarix?i v? ?d?biyyats?nas aliml?ri X?tainin d?vr?,h?yati v? ?d?bi irsinin ?yr?nilm?si sah?sind? bir sira qiym?tli t?dqiqat yaratmislar.
ALLAH R?HM?T EL?SIN Q?BRI NURLA DOLSUN!!!
Axirda is? dem?k ist?yir?m ki,Sah Ismayil X?tai kimi s?xsiyy?tl?r 100 ild? bir d?nyaya g?lir
__________________

Yigdi Qizilbaslarini basina
Çatmis idi taz? onüç yasina

Boyda uca, üzd? göz?l, gözd? xos
Ay ki deyil, gün dolanir basina


Q?lbi isiq, könlü ocaq Quran'a
Kim ki görür s?cd? edir qasina


Basladi Gilanla Tarimdan g?lib
?rd?bil'? agladi qardasina


?rd?bioglu, S?fiy?ddin boyu
Qoydu basin Six S?fi'nin dasina


Andi bir an Heyd?r atasin, dedi
Öc alaram, and içir?m asina


Aldi qilincin ?l? Heyd?r kimi
Yigdi Qizilbaslarini basina